Z dniem 1 marca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoczął realizację Umowy o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisanej 2 kwietnia 2008 r. w Warszawie. Teksty Umowy oraz Porozumienia administracyjnego dostępne są w bazie umów międzynarodowych w serwisie internetowym Ministerstwa Spraw Zagranicznych http://www.msz.gov.pl/Internetowa,Baza,Traktatowa,8522.html. Dzięki nowej umowie możliwość uzyskania emerytur i rent będą miały osoby, które w Polsce lub USA nie posiadają okresu ubezpieczenia wystarczającego do nabycia prawa do świadczenia, a warunki stażowe wymagane do nabycia tego prawa spełniają po uwzględnieniu zagranicznych okresów ubezpieczenia przebytych w drugim państwie - Stronie umowy. W takich przypadkach dla celów przyznania emerytury lub renty czy to w Polsce, czy też w USA, zsumowane zostaną okresy ubezpieczenia w obu państwach.

Zakresem przedmiotowym Umowy objęte są następujące świadczenia pieniężne z ubezpieczeń społecznych realizowane przez ZUS:

· renty rodzinne (http://www.zus.pl/default.asp?p=4&id=404)

· jednorazowe odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych i renty z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

 (http://www.zus.pl/default.asp?p=4&id=402)

· zasiłki pogrzebowe

 (http://www.zus.pl/default.asp?p=4&id=439).

W zakresie dotyczącym świadczeń emerytalno-rentowych Umowa obejmuje swymi postanowieniami:

· osoby, które są lub były ubezpieczone z tytułu zatrudnienia lub pracy na własny rachunek w obu państwach (Polsce i USA), bez względu na miejsce zamieszkania takich osób (osoby zamieszkałe w Polsce, w USA albo poza terytorium tych państw, np. w Meksyku),

· osoby, które są lub były ubezpieczone (pracowały) w jednym z tych państw, a zamieszkują w drugim (np. osoba, która pracowała w Polsce, a obecnie mieszka w USA),

· osoby wywodzące swoje prawa pochodne od ww. ubezpieczonych (m.in. członkowie rodziny ubiegający się o rentę rodzinną po osobie, która pracowała i podlegała ubezpieczeniom społecznym w Polsce i w USA).

O świadczenia emerytalno-rentowe można ubiegać się w każdym z państw, w którym było się ubezpieczonym. Osoba zainteresowana, która przebyła okresy ubezpieczenia w Polsce i w USA, a która dzięki Umowie spełniła warunki do świadczeń w obu państwach uzyska odrębne świadczenia z obu państw w wysokości odpowiadającej stosunkowi długości przebytych okresów ubezpieczenia w danym państwie do łącznej długości okresów ubezpieczenia w obu państwach.

Przy ustalaniu emerytur i rent zgodnie z Umową zastosowanie znajduje zasada uwzględniania (sumowania) okresów ubezpieczenia przebytych w obu państwach, zgodnie z którą, jeżeli ustawodawstwo polskie lub amerykańskie uzależnia nabycie prawa do emerytury lub renty od posiadania okresów ubezpieczenia, uwzględnieniu podlegają, o ile to konieczne, okresy ubezpieczenia przebyte w obu państwach, pod warunkiem, że okresy te nie pokrywają się w czasie.

Jeżeli zatem posiadane przez osobę ubiegającą się o emeryturę lub rentę z ZUS okresy ubezpieczenia w Polsce (okresy składkowe i nieskładkowe) są niewystarczające do nabycia prawa do tego świadczenia, wówczas uwzględnieniu podlegają również okresy ubezpieczenia w USA przebyte w ramach federalnego systemu social security.

Dla celów uwzględnienia przez ZUS amerykańskich okresów ubezpieczenia, ZUS pozyskuje we własnym zakresie zaświadczenie wystawione przez instytucję amerykańską Social Security Administration, potwierdzające te okresy. ZUS uwzględnia wyłącznie te amerykańskie okresy ubezpieczenia, które zostały poświadczone przez instytucję amerykańską na takim zaświadczeniu.

Emerytura lub renta z ZUS ustalona z uwzględnieniem łącznych okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce i USA obliczana jest dwuetapowo:

1. ZUS najpierw oblicza teoretyczną (pełną) kwotę polskiego świadczenia, jaka przysługiwałaby zainteresowanemu, gdyby wszystkie polskie i amerykańskie okresy ubezpieczenia zostały przebyte w Polsce, przy czym:

o   teoretyczna kwota świadczenia to kwota emerytury lub renty z ZUS ustalona danej osobie z uwzględnieniem okresów amerykańskich tak jak gdyby okresy te zostały przebyte w Polsce,

o przy obliczaniu teoretycznej kwoty świadczenia amerykańskie okresy ubezpieczenia traktowane są jako okresy składkowe w rozumieniu polskiej ustawy emerytalnej i przypisywana jest im wartość 1,3% podstawy wymiaru świadczenia za każdy rok tych okresów,

o   przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury lub renty osobom posiadającym amerykańskie okresy ubezpieczenia stosuje się szczególne zasady, które zostały opisane w serwisie ZUS, a dotyczące osób posiadających okresy ubezpieczenia w państwach, z którymi Polskę łączy umowa międzynarodowa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych. Do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń nie jest uwzględniany przychód (zarobki) z okresu podlegania amerykańskiemu ubezpieczeniu social security;

2.  następnie ZUS oblicza rzeczywistą (częściową) kwotę polskiego świadczenia w oparciu o proporcję okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce do sumy wszystkich okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce i w USA (tzw. świadczenie proporcjonalne). Rzeczywista (częściowa, proporcjonalna) kwota świadczenia stanowi kwotę emerytury lub renty należnej osobie zainteresowanej.

Jeżeli osoba zainteresowana posiada okresy ubezpieczenia w Polsce wystarczające do nabycia prawa do emerytury lub renty z ZUS bez konieczności uwzględniania okresów ubezpieczenia w USA, wówczas ZUS ustala prawo do świadczenia i oblicza jego wysokość na podstawie okresów ubezpieczenia przebytych wyłącznie w Polsce, chyba że kwota emerytury lub renty ustalona na podstawie łączonych polskich i amerykańskich okresów ubezpieczenia – z zastosowaniem proporcji okresów ubezpieczenia w Polsce do sumy okresów ubezpieczenia w Polsce i w USA (emerytura częściowa obliczona w sposób opisany wcześniej), byłaby korzystniejsza dla osoby zainteresowanej.

W takim przypadku ZUS ustala świadczenie w dwóch wariantach:

- na podstawie wyłącznie polskich okresów ubezpieczenia, bez uwzględniania okresów amerykańskich (świadczenie krajowe, pełne),

- na podstawie zsumowanych polskich i amerykańskich okresów ubezpieczenia, z zastosowaniem zasady proporcjonalnego wyliczenia kwoty świadczenia (świadczenie proporcjonalne, częściowe),

a następnie porównuje wysokość świadczeń ustalonych w obu wariantach w celu przyznania świadczenia w wysokości korzystniejszej. Należy zauważyć, że wybór przez ZUS świadczenia korzystniejszego kwotowo (w wyższym wymiarze) spomiędzy świadczeń ustalonych na podstawie umowy w wysokości pełnej (emerytura krajowa na podstawie tylko polskich okresów ubezpieczenia) lub w wysokości częściowej (emerytura proporcjonalna na podstawie łączonych okresów ubezpieczenia w Polsce i w USA), nie ogranicza prawa świadczeniobiorcy do wyboru innego świadczenia jeżeli uzna on takie rozwiązanie za korzystniejsze z innych powodów.

Zasada ustalania świadczenia w dwóch wariantach: krajowym i proporcjonalnym nie dotyczy osób uprawnionych do emerytury z tzw. nowego systemu, obliczanej wyłącznie na podstawie środków zewidencjonowanych na koncie emerytalnym w ZUS.

Zgodnie z Umową, jeżeli okres ubezpieczenia w Polsce jest krótszy niż 12 miesięcy i na podstawie tego okresu nie przysługują świadczenia, ZUS nie przyznaje tych świadczeń. W takim przypadku w celu ustalenia świadczeń ZUS nie może zastosować zasady sumowania okresów przebytych w Polsce i w USA. Umowa przewiduje również, że instytucja amerykańska może zastosować zasadę sumowania tylko w przypadku, gdy w USA przebyty został minimalny okres ubezpieczenia wynoszący co najmniej 6 kwartałów. Jeśli okres ubezpieczenia amerykańskiego jest krótszy, instytucja amerykańska - dla celów ustalenia prawa do świadczeń z USA - nie może uwzględnić okresów ubezpieczenia przebytych przez osobę zainteresowaną w Polsce.

W sytuacjach, w których do uzyskania świadczenia emerytalno-rentowego z Polski lub USA wymagane jest zgłoszenie wniosku, w odniesieniu do osób posiadających okresy ubezpieczenia w obu krajach, wystarczy zgłoszenie jednego wniosku do instytucji jednego z państw.

Zgłoszenie wniosku o świadczenia do instytucji ubezpieczeniowej jednego państwa uruchamia postępowanie o przyznanie również odpowiednich świadczeń w instytucji ubezpieczeniowej drugiego państwa. W takich przypadkach nie ma potrzeby składania dwóch odrębnych wniosków - do instytucji polskiej i amerykańskiej. Data zgłoszenia wniosku jest w takim przypadku wiążąca także dla instytucji drugiego państwa – Strony Umowy. Wnioskodawca może również zażądać ograniczenia wniosku do świadczeń zgodnie z przepisami prawa jednego państwa. Wnioski kierowane do instytucji polskiej i amerykańskiej mogą być sporządzane zarówno w języku angielskim, jak i w języku polskim.

Osoba zainteresowana, wniosek o emeryturę/rentę przysługującą z obu państw może zgłosić:

1. osoba zamieszkała w Polsce:

·    do polskiej instytucji właściwej, tj. odpowiednio do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli ostatnio w Polsce była ubezpieczona w ZUS, albo do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jeżeli ostatnio w Polsce była ubezpieczona w KRUS;

·   do amerykańskiej instytucji właściwej, tj. do Federalnego Biura Świadczeń (Federal Benefis Unit) przy Ambasadzie USA w Warszawie;

2. osoba zamieszkała w USA:

·    do amerykańskiej instytucji właściwej, tj. do Social Security Administration (SSA);

3. osoba zamieszkała w państwie trzecim (poza Polską i USA) wniosek może złożyć:

·    do polskiej albo amerykańskiej instytucji właściwej.

Osoby zamieszkałe na terytorium USA wniosek o świadczenia polskie lub amerykańskie ustalane z zastosowaniem Umowy zgłaszają do terenowej placówki instytucji amerykańskiej Social Security Administration (SSA). Osoby takie powinny wniosek o emeryturę lub rentę na podstawie polskich przepisów (z ZUS albo z KRUS) zgłosić do instytucji amerykańskiej przy użyciu odpowiedniego formularza:

- PL/USA 4 Wniosek o emeryturę/rentę z tytułu niezdolności do pracy

- PL/USA 5 Wniosek o rentę rodzinną.

Ww. formularze dostępne są w każdej jednostce SSA oraz na stronie internetowej www.ssa.gov, jak również na stronie internetowej www.zus.pl.

Do wniosku zgłaszanego w instytucji amerykańskiej należy dołączyć dla potrzeb ustalenia świadczeń z ZUS:

·    dokumenty uzasadniające ustalenie prawa do polskiej emerytury lub renty oraz obliczenie jej wysokości, określone w polskich przepisach dotyczących postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe (w tym dokumenty stwierdzające datę urodzenia, okresy ubezpieczenia przebyte w Polsce, wysokość zarobków osiąganych w Polsce stanowiących podstawę wymiaru świadczenia, datę zgonu ubezpieczonego, datę zawarcia związku małżeńskiego - w przypadku składania wniosku o rentę rodzinną). Dokumentacja dowodowa dotycząca okresów ubezpieczenia (zatrudnienia) w Polsce może być przedłożona bądź to w oryginale, bądź też w formie kopii poświadczonej za zgodność z oryginałem przez instytucję amerykańską SSA (w takim przypadku oryginalny dokument zwracany jest osobie zainteresowanej).

·    formularz PL/USA 7 „Opinia lekarska", wypełniony przez lekarza prowadzącego w USA oraz wszelką posiadaną dokumentację lekarską - jeżeli wnioskodawca ubiega się o przyznanie świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy /inwalidztwa. Formularz ten można pobrać ze strony http://www.ssa.gov/, ze strony www.zus.pl lub uzyskać w jednostkach SSA. Formularz ten powinien wypełnić lekarz sprawujący opiekę medyczną nad wnioskodawcą, po czym wnioskodawca powinien przekazać wypełniony formularz do placówki SSA, w której zgłasza wniosek o polskie świadczenia.

Przy ubieganiu się o świadczenia z ZUS przez osoby zamieszkałe w USA, szczególnie ważne jest podanie prawidłowych polskich identyfikatorów numerycznych: PESEL, NIP, nr dowodu osobistego lub paszportu - zwłaszcza w odniesieniu do osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które ubiegają się o emeryturę z nowego systemu, opartą o środki zewidencjonowane na koncie emerytalnym w ZUS. Przy ubieganiu się o nową emeryturę, która jest świadczeniem powiązanym z kontem emerytalnym w ZUS, konieczna jest prawidłowa identyfikacja ubezpieczonego. Trzeba wiedzieć, że konto emerytalne w ZUS, zgodnie z polskimi przepisami, identyfikowane jest przy pomocy numeru PESEL, natomiast w sytuacji, gdy osoba ubezpieczona nie posiada numeru PESEL, nie podała go lub podany numer budzi wątpliwości co do jego prawidłowości, konto ubezpieczonego oznacza się numerem NIP, a jeżeli nie posiada również tego numeru - serią i numerem dowodu osobistego albo paszportu.

Jeżeli wniosek o świadczenia z ZUS został zgłoszony do terenowej placówki instytucji amerykańskiej SSA, przekazuje ona wniosek wraz z załączonymi dokumentami do Centrum Operacji Międzynarodowych SSA w Baltimore. Instytucja ta ustala uprawnienia do amerykańskich świadczeń emerytalno-rentowych. Wniosek o polskie świadczenia przekazywany jest przez amerykańską instytucję z Baltimore do właściwej dla zainteresowanego polskiej instytucji ubezpieczeniowej, czyli odpowiednio: do ZUS albo do KRUS.

Emerytury i renty z ZUS nabyte na podstawie polskich przepisów prawnych nie mogą być zmniejszane, czy też zawieszane z tego względu, że osoba zainteresowana na miejsce zamieszkania w USA. Także amerykańskie emerytury i renty z Social Security nie mogą być zmniejszane, ani zawieszane z powodu posiadania przez świadczeniobiorcę miejsca zamieszkania na terytorium Polski. Zgodnie z Umową, osobom uprawnionym mającym miejsce zamieszkania na terytorium drugiego państwa świadczenia pieniężne przyznane z zastosowaniem Umowy wypłacane są bez pośrednictwa instytucji drugiego państwa (państwa zamieszkania). Świadczenia transferowane przez ZUS są więc bezpośrednio przekazywane osobom zainteresowanym, bez pośrednictwa amerykańskiej instytucji SSA.

Emeryt lub rencista ZUS zamieszkały w USA obowiązany jest informować jednostkę organizacyjną ZUS wypłacającą mu emeryturę lub rentę o każdorazowej zmianie miejsca zamieszkania oraz o wszystkich okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia lub jego wysokość.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych uruchomił na swojej stronie internetowej serwis informacyjny (www.zus.pl/usa) dla osób zainteresowanych uzyskaniem świadczeń emerytalno-rentowych na podstawie Umowy. W serwisie wskazano, w jaki sposób można ubiegać się o emeryturę lub rentę z Polski i z USA. Wyjaśnione zostały także kwestie dotyczące zastosowania odpowiednich formularzy przy ubieganiu się o świadczenia na podstawie Umowy.

Ze strony ZUS wszelkich informacji oraz bezpośredniej pomocy osobom zainteresowanym uzyskaniem polskiej emerytury lub renty z tytułu okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce w systemie powszechnym ("pracowniczym") i okresów ubezpieczenia przebytych w USA udzielić może jednostka wyznaczona do realizacji Umowy polsko-amerykańskiej w zakresie świadczeń emerytalno-rentowych:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

I Oddział w Warszawie

Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych

ul. Kasprowicza 151

01-949 Warszawa

telefony:
+ 48 (22) 569-36-04

+ 48 (22) 569-36-13

+ 48 (22) 569-35-93

+ 48 (22) 569-36-50

+ 48 (22) 569-36-51

Informacje na temat zastosowania Umowy do świadczeń emerytalno-rentowych z ZUS można uzyskać także w Departamencie Rent Zagranicznych w Centrali ZUS, wykonującym w ramach Zakładu funkcję instytucji łącznikowej przy realizacji umowy polsko-amerykańskiej:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Departament Rent Zagranicznych

ul. Senatorska 10

00-082 Warszawa

tel.: + 48(22) 826-05-53

e-mail: drz@zus.pl

Odpowiednio, informacje oraz bezpośrednią pomoc osobom zainteresowanym uzyskaniem amerykańskich świadczeń emerytalno-rentowych z tytułu okresów ubezpieczenia przebytych w Polsce i w USA udzielą placówki Social Security Administration, w tym również placówka umiejscowiona przy Ambasadzie Stanów Zjednoczonych w Warszawie:

Federal Benefits Unit

Ambasada Stanów Zjednoczonych Ameryki

ul. Piękna 12

00-539 Warszawa

tel.: +48 (22) 504-2112
fax.: +48 (22) 504 2122
email: fbuwarsaw@state.gov

Osoby zainteresowane uzyskaniem amerykańskich świadczeń emerytalno-rentowych zamieszkałe w województwie dolnośląskim, małopolskim, opolskim, podkarpackim lub śląskim, mogą zwracać się również do Konsulatu USA w Krakowie:

Dział Świadczeń Federalnych

Konsulat Generalny USA

ul. Stolarska 9

31-043 Kraków, Polska

tel.: +48 (12) 424 5182

fax.: +48 (12) 424 5120

email: krakowfbu@state.gov

Informacje dotyczące możliwości uzyskania świadczeń amerykańskich z social security z zastosowaniem nowej Umowy można także znaleźć na stronie internetowej Social Security Administration pod adresem www.ssa.gov. Można również zwrócić się pisemnie z prośbą o informacje do Social Security Administration pod następujący adres:

SOCIAL SECURITY ADMINISTRATION

Office of International Programs

P.O. Box 17741

Baltimore, Maryland 21235-7741

USA

Materiały informacyjne w języku polskim opracowane przez instytucję amerykańską Social Security Administration, dotyczące warunków nabywania świadczeń amerykańskich, dostępne są na stronie internetowej tej instytucji:

 http://www.ssa.gov/multilanguage/Polish/polish.htm